Wstęp: Niewidzialne mury w rozmowie – zrozumieć bariery komunikacyjne

Wstęp: Niewidzialne mury w rozmowie – zrozumieć bariery komunikacyjne

W dzisiejszym, coraz bardziej złożonym i dynamicznym świecie, umiejętność skutecznego porozumiewania się jest ceniona na wagę złota. Odgrywa ona kluczową rolę w budowaniu trwałych relacji międzyludzkich, efektywnej współpracy w środowisku zawodowym, a nawet w utrzymaniu wewnętrznego spokoju. Nic więc dziwnego, że kiedy komunikacja szwankuje, pojawiają się frustracje, nieporozumienia, a nawet konflikty. Często winne są temu tzw. bariery komunikacyjne – niewidzialne mury, które niczym ciche przeszkody stają na drodze swobodnemu przepływowi informacji, zakłócając proces nadawania, odbioru i interpretacji wiadomości.

Bariery te to nic innego jak różnorodne czynniki, które utrudniają albo całkowicie uniemożliwiają skuteczne przekazywanie myśli, uczuć czy intencji. Mogą one mieć charakter psychologiczny, fizyczny, językowy, kulturowy, a nawet systemowy. Ignorowanie ich istnienia to prosty przepis na pogorszenie relacji osobistych i zawodowych. Świadomość, zrozumienie i umiejętne identyfikowanie tych przeszkód to pierwszy, fundamentalny krok do ich przełamywania. W efekcie, nie tylko poprawiamy jakość naszych interakcji, ale również zwiększamy efektywność działania, co przekłada się na realne korzyści w każdej sferze życia. W tym artykule zanurzymy się głębiej w świat barier komunikacyjnych, analizując ich rodzaje, przyczyny i konsekwencje, a także przedstawimy praktyczne strategie, jak je skutecznie pokonywać, budując solidne mosty porozumienia.

Architekci niezrozumienia: Kompleksowy przegląd rodzajów barier komunikacyjnych

Bariery komunikacyjne są jak skomplikowany labirynt, w którym łatwo się zgubić, jeśli nie rozumiemy jego konstrukcji. Możemy je kategoryzować na wiele sposobów, jednak dla celów praktycznych najczęściej wyróżnia się kilka głównych typów, które najsilniej wpływają na proces wymiany informacji:

1. Bariery psychologiczne

Ten rodzaj barier wynika z indywidualnych cech i wewnętrznego stanu osób biorących udział w komunikacji. Są to często najbardziej subtelne, a zarazem najtrudniejsze do zidentyfikowania przeszkody, ponieważ wiążą się z ludzkimi emocjami, przekonaniami i postawami.

• Emocje: Silne emocje, zarówno pozytywne (nadmierna euforia), jak i negatywne (gniew, lęk, stres, frustracja), mogą znacząco zniekształcić przekaz. Osoba przeżywająca silny stres może nie być w stanie jasno formułować myśli lub prawidłowo odbierać informacji. Na przykład, pracownik otrzymujący krytyczną informację zwrotną w stanie silnego zdenerwowania może skupić się na poczuciu zagrożenia, zamiast na merytorycznej treści. Badania pokazują, że wysoki poziom stresu może obniżać zdolność koncentracji nawet o 30%, co bezpośrednio przekłada się na pogorszenie jakości komunikacji.
• Uprzedzenia i stereotypy: Wcześniejsze doświadczenia, utrwalone przekonania czy stereotypy dotyczące nadawcy lub odbiorcy mogą prowadzić do błędnej interpretacji wiadomości. Jeśli ktoś z góry zakłada, że jego przełożony jest niemiły, każdą jego wypowiedź może interpretować negatywnie, nawet jeśli intencje były neutralne.
• Brak zaufania: Podstawowy element każdej relacji, zaufanie, jest kluczowe w komunikacji. Jego brak powoduje, że informacje są odbierane z podejrzliwością, często analizowane pod kątem ukrytych motywów, a ich wiarygodność jest automatycznie kwestionowana. W środowisku pracy brak zaufania między współpracownikami może prowadzić do ukrywania informacji, minimalizowania interakcji i ogólnego spadku efektywności zespołu.
• Niska samoocena i nieśmiałość: Osoby niepewne siebie często unikają wyrażania własnych opinii i potrzeb, bojąc się oceny lub odrzucenia. To prowadzi do tego, że ważne informacje mogą nie zostać przekazane, a ich punkt widzenia pominięty. Dyrektor pewnego działu IT zauważył, że jego niezwykle kompetentny, lecz nieśmiały programista nie zgłaszał innowacyjnych pomysłów na spotkaniach, co skutkowało opóźnieniami w rozwoju projektu. Dopiero indywidualne rozmowy i zachęta pomogły przełamać tę barierę.
• Filtracja informacji i selektywne słuchanie: Ludzie mają tendencję do filtrowania informacji, skupiając się tylko na tych, które potwierdzają ich istniejące przekonania lub są dla nich interesujące, ignorując resztę. W efekcie istotne detale mogą zostać pominięte, prowadząc do niekompletnego zrozumienia.
• Odmienne wartości i oczekiwania: Różnice w systemach wartości, celach czy oczekiwaniach mogą sprawić, że ta sama wiadomość zostanie odebrana i zinterpretowana zupełnie inaczej przez różne osoby, prowadząc do niezrozumienia intencji.

2. Bariery fizyczne i środowiskowe

Są to namacalne, zewnętrzne przeszkody, które zakłócają proces przekazywania i odbioru sygnałów komunikacyjnych. Są łatwiejsze do zidentyfikowania, ale często wymagają konkretnych działań technicznych lub organizacyjnych.

• Hałas: Jedna z najbardziej oczywistych barier. Hałas uliczny, rozmowy w tle, pracujące maszyny, głośna muzyka – wszystko to utrudnia usłyszenie i zrozumienie komunikatu. Szacuje się, że chroniczny hałas w biurach typu open space może obniżać produktywność pracowników nawet o 15-20% i zwiększać liczbę błędów o ponad 10%.
• Odległość geograficzna: Fizyczny dystans między nadawcą a odbiorcą utrudnia komunikację niewerbalną (kontakt wzrokowy, gestykulacja, mimika) i sprawia, że polegamy wyłącznie na komunikacji werbalnej, która bywa niewystarczająca. Pomyślmy o zespole rozproszonym na różnych kontynentach, gdzie różnice czasowe i brak bezpośredniego kontaktu mogą opóźniać decyzje i utrudniać budowanie relacji.
• Złe warunki techniczne: Problemy z zasięgiem sieci, słaba jakość połączenia internetowego, wadliwe mikrofony, echo podczas wideokonferencji – technologia, która ma ułatwiać, często staje się barierą. Liczba zgłoszeń problemów z łącznością podczas pracy zdalnej wzrosła o blisko 40% w ostatnim roku, znacząco wpływając na płynność komunikacji.
• Niewłaściwa aranżacja przestrzeni: Sposób, w jaki zorganizowane jest środowisko, ma ogromny wpływ. Niewygodne miejsca do rozmów, brak prywatności, biurka ustawione tyłem do siebie, zbyt jasne lub zbyt ciemne oświetlenie – wszystko to może hamować swobodną interakcję. Badania z University of Exeter wykazały, że optymalne warunki akustyczne i wizualne w biurze mogą zwiększyć zaangażowanie pracowników o 32%.

3. Bariery semantyczne i językowe

Te bariery koncentrują się na samym języku – słowach, ich znaczeniach i sposobie ich użycia. Są szczególnie problematyczne, ponieważ to właśnie język jest naszym podstawowym narzędziem komunikacji.

• Żargon i specjalistyczna terminologia: Posługiwanie się branżowym żargonem, skrótami lub specjalistycznymi terminami, które są zrozumiałe tylko dla wąskiego grona ekspertów, stwarza barierę dla osób spoza tej dziedziny. Lekarz wyjaśniający diagnozę pacjentowi używając łacińskich nazw schorzeń, czy programista mówiący o „debugowaniu kodu” do osoby niezwiązanej z IT, może spotkać się z całkowitym niezrozumieniem.
• Wieloznaczność słów i pojęć: Wiele słów w języku polskim (i innych językach) ma wiele znaczeń, zależnych od kontekstu. Brak precyzji w doborze słów lub niejasny kontekst prowadzi do błędnej interpretacji. Słowo „zamek” może oznaczać budowlę, element drzwi, albo suwak w ubraniu – pomyłka w komunikacji jest tutaj bardzo łatwa.
• Złożoność i długość zdań: Długie, skomplikowane zdania, pełne wtrąceń i klauzul podrzędnych, są trudne do przetworzenia i zapamiętania. Skuteczna komunikacja dąży do prostoty i zwięzłości.
• Różnice językowe i dialektalne: Oczywista bariera, gdy rozmówcy posługują się różnymi językami lub dialektami. Nawet w obrębie tego samego języka (np. polskiego), regionalne różnice w słownictwie mogą powodować drobne nieporozumienia.
• Poziom znajomości języka: Nawet w komunikacji w jednym języku, różnice w płynności, zasobie słownictwa czy umiejętnościach ekspresyjnych mogą prowadzić do trudności w precyzyjnym przekazywaniu informacji.

4. Bariery kulturowe

Wzrost globalizacji sprawia, że komunikacja międzykulturowa jest coraz bardziej powszechna, a co za tym idzie, bariery kulturowe stają się coraz istotniejsze. Wynikają one z odmiennych norm, wartości i zwyczajów panujących w różnych społecznościach.

• Komunikacja niewerbalna: Gesty, mimika, dystans osobisty, kontakt wzrokowy – wszystko to ma różne znaczenia w różnych kulturach. Uniesiony kciuk oznacza aprobatę w Polsce, ale w niektórych krajach Bliskiego Wschodu i Afryki jest obraźliwy. Bezpośredni kontakt wzrokowy może być oznaką szczerości na Zachodzie, ale w niektórych kulturach azjatyckich jest oznaką braku szacunku lub agresji.
• Kontekst kulturowy: Niektóre kultury (tzw. kultury wysokiego kontekstu, np. Japonia, Chiny) w dużej mierze polegają na domyśle, niewypowiedzianych wskazówkach i kontekście sytuacyjnym. Inne (kultury niskiego kontekstu, np. Niemcy, USA) stawiają na bezpośredniość i klarowność werbalną. Brak zrozumienia tej różnicy prowadzi do tego, że komunikaty są odbierane jako zbyt ogólnikowe lub zbyt agresywne.
• Różnice w wartościach i normach społecznych: To, co w jednej kulturze jest akceptowalne (np. otwarta krytyka), w innej może być uznane za skrajnie nieuprzejme (np. w kulturach preferujących zachowanie „twarzy”).
• Stereotypy kulturowe: Podobnie jak w przypadku barier psychologicznych, stereotypy dotyczące narodowości czy grup etnicznych mogą prowadzić do uprzedzeń i błędnych założeń, a w konsekwencji do zakłóceń w komunikacji.

5. Bariery systemowe i organizacyjne

Występują głównie w środowisku pracy i dotyczą struktury, procedur oraz infrastruktury komunikacyjnej w organizacji.

• Hierarchia i struktura organizacyjna: Zbyt sztywne struktury, wielopoziomowa hierarchia mogą spowalniać przepływ informacji, prowadząc do zniekształceń. Informacja przekazywana „po szczeblach” często ulega modyfikacjom.
• Brak/nadmiar kanałów komunikacji: Zbyt mało formalnych kanałów komunikacji (np. brak regularnych spotkań, platform do dzielenia się wiedzą) utrudnia przepływ. Z drugiej strony, nadmiar kanałów (e-mail, Slack, Teams, SMS, telefon) może prowadzić do przeciążenia informacyjnego i trudności w śledzeniu kluczowych wiadomości.
• Niejasne procedury komunikacyjne: Brak jasno określonych zasad, kto, z kim i w jakiej formie ma się komunikować, prowadzi do chaosu, powielania informacji lub ich braku.
• Przeciążenie informacyjne: Zalew wiadomości, raportów i danych sprawia, że pracownicy mają trudności z wyselekcjonowaniem tego, co ważne. To prowadzi do pomijania kluczowych komunikatów. Pracownicy spędzają średnio 2,5 godziny dziennie na zarządzaniu skrzynką odbiorczą, z czego część informacji jest nieistotna.
• Brak odpowiednich narzędzi: Niewłaściwe lub przestarzałe narzędzia do komunikacji (np. brak wspólnego systemu zarządzania projektami, słabe oprogramowanie do wideokonferencji) mogą znacząco utrudniać współpracę.

Głębiej niż powierzchnia: Wewnętrzne i zewnętrzne źródła zakłóceń

Aby skutecznie radzić sobie z barierami komunikacyjnymi, niezbędne jest zrozumienie, skąd one pochodzą. Możemy je podzielić na dwie główne kategorie, które różnią się swoją naturą i sposobami, w jakie na nie reagujemy: bariery wewnętrzne i zewnętrzne.

Wewnętrzne bariery komunikacyjne

Są to przeszkody, które mają swoje źródło w nas samych – w naszych myślach, emocjach, przekonaniach i doświadczeniach. To, w jaki sposób odbieramy i przetwarzamy informacje, jest silnie filtrowane przez nasz wewnętrzny świat. Są one często niewidoczne na pierwszy rzut oka i mogą być trudne do rozpoznania bez głębszej autorefleksji.

• Percepcja i interpretacja: Każdy z nas widzi świat przez pryzmat własnych doświadczeń i przekonań. Ta sama informacja może być interpretowana na wiele sposobów, zależnie od indywidualnego filtra percepcji. Na przykład, zdanie „Musimy poprawić wyniki” może być dla jednego pracownika motywacją do działania, a dla drugiego – sygnałem do paniki i poczucia niedostateczności. Nasz stan emocjonalny (zmęczenie, stres, radość) dodatkowo wpływa na tę subiektywną interpretację, często prowadząc do pochopnych wniosków czy wyolbrzymiania problemów.
• Postawy i przekonania: Ugruntowane postawy wobec pewnych osób, grup czy tematów mogą automatycznie blokować otwartość na odbierane informacje. Jeśli ktoś ma negatywne przekonania na temat „młodego pokolenia”, może z góry odrzucać pomysły przedstawiane przez młodego pracownika, niezależnie od ich wartości merytorycznej.
• Brak samoświadomości: To jedna z najgroźniejszych barier. Osoby, które nie są świadome swoich własnych uprzedzeń, emocji czy stylu komunikacji, często nie dostrzegają, jak ich wewnętrzne bariery wpływają na innych. Niezdolność do rozpoznania własnego gniewu, który przejawia się w agresywnym tonie głosu, może prowadzić do eskalacji konfliktu, bez zrozumienia, co jest jego prawdziwą przyczyną.
• Lęk i brak asertywności: Obawa przed odrzuceniem, krytyką czy oceną sprawia, że ludzie nie wyrażają swoich myśli i potrzeb. W efekcie, kluczowe informacje nie trafiają do odbiorcy, a osoba komunikująca się wewnętrznie cierpi z powodu niewyrażonych emocji.
• Brak koncentracji: Wewnętrzne rozproszenia, takie jak myśli o problemach osobistych, lista zadań do wykonania, czy po prostu zmęczenie, prowadzą do braku skupienia na rozmówcy i jego przekazie. W rezultacie, usłyszana wiadomość jest niekompletna lub błędnie zapamiętana.

Zewnętrzne bariery komunikacyjne

W przeciwieństwie do barier wewnętrznych, zewnętrzne przeszkody leżą poza nami, w otoczeniu, w którym odbywa się komunikacja. Są to czynniki środowiskowe, techniczne i społeczne, które bezpośrednio zakłócają proces przekazu informacji.

• Hałas i zakłócenia środowiskowe: Jak już wspomniano, hałas jest znaczącą przeszkodą. Może to być ruch uliczny, dźwięk maszyn, rozmowy innych osób w otoczeniu (zwłaszcza w biurach typu open space), czy nawet zbyt głośna muzyka w tle. Te dźwięki utrudniają słyszenie, a co za tym idzie, rozumienie przekazu. Zdarza się, że w wyniku takiego zakłócenia trzeba wielokrotnie prosić o powtórzenie informacji, co irytuje obie strony.
• Problemy techniczne: W dobie cyfrowej komunikacji to często kluczowy problem. Słaby zasięg telefonu, niestabilne połączenie internetowe podczas wideokonferencji, wadliwy sprzęt audio-wideo, zacinające się oprogramowanie – wszystkie te czynniki mogą przerwać komunikację, zniekształcić dźwięk lub obraz, a tym samym uniemożliwić efektywną wymianę informacji. Z raportów IT wynika, że około 15% wszystkich spotkań online jest zakłócanych przez problemy techniczne, co prowadzi do utraty czasu i efektywności.
• Brak czasu i pośpiech: Współczesne tempo życia sprawia, że często komunikujemy się w pośpiechu. Brak czasu na spokojną rozmowę, na zadawanie pytań i dopytywanie, prowadzi do skracania komunikatów, pomijania istotnych szczegółów i braku precyzji. W efekcie, informacje są przekazywane powierzchownie, a odbiorca nie ma szansy na pełne zrozumienie.
• Niewłaściwa aranżacja przestrzeni: Fizyczne otoczenie wpływa na komfort i efektywność komunikacji. Zbyt duża odległość między rozmówcami, brak prywatności (np. rozmowy w otwartym biurze na wrażliwe tematy), niewłaściwe oświetlenie, czy nawet niewygodne siedzenia mogą wpływać na samopoczucie uczestników i ich gotowość do otwartej wymiany myśli.
• Nadmiar bodźców: W zatłoczonych miejscach, gdzie wiele rzeczy dzieje się jednocześnie, trudno jest skupić się na jednej rozmowie. Wizualne rozpraszacze, inne dźwięki, czy po prostu zbyt duża liczba ludzi w jednym miejscu mogą obniżać zdolność koncentracji i efektywność komunikacji.

Identyfikacja obu rodzajów barier jest niezbędna dla poprawy jakości dialogu. Rozpoznając wewnętrzne przeszkody, możemy pracować nad naszymi umiejętnościami interpersonalnymi i samoświadomością. Z kolei świadomość barier zewnętrznych pozwala nam aktywnie wpływać na środowisko, w którym się komunikujemy, minimalizując ich negatywny wpływ.

Cena milczenia: Konsekwencje barier komunikacyjnych w życiu i pracy

Bariery komunikacyjne nie są abstrakcyjnym problemem; ich wpływ na nasze życie osobiste i zawodowe jest bardzo realny i często bolesny. Koszty związane z zakłóconą komunikacją mogą być ogromne, zarówno w wymiarze emocjonalnym, jak i finansowym.

1. Brak zrozumienia i zniekształcenie przekazu

To najbardziej bezpośrednia konsekwencja. Kiedy informacja nie trafia do odbiorcy w zamierzony sposób, dochodzi do zniekształcenia przekazu. Może to przyjmować formę:

• Błędnych decyzji: Zarówno w życiu prywatnym (np. źle zrozumiane instrukcje montażu mebli) jak i zawodowym (np. błędna interpretacja wymagań klienta prowadząca do wadliwego produktu).
• Nieporozumień i konfliktów: Często podłożem sporów są właśnie złe komunikaty. Partner może poczuć się urażony, ponieważ źle zrozumiał żart, albo pracownik poczuje się niedoceniony, bo menedżer niejasno sformułował pochwałę. Według badań, około 80% konfliktów w związkach partnerskich wynika z problemów komunikacyjnych.
• Utraty zaufania: Ciągłe nieporozumienia prowadzą do poczucia, że druga strona nie jest wiarygodna lub nie słucha. To podważa fundamenty każdej relacji.
• Frustracji i stresu: Powtarzające się próby komunikowania się bez sukcesu są wyczerpujące psychicznie. Kumulacja frustracji prowadzi do chronicznego stresu, a nawet wypalenia.

Przykład: W jednym z dużych korporacji, ze względu na niedostateczną komunikację między działem sprzedaży a działem produkcji, powstała partia towaru, która nie odpowiadała na bieżące potrzeby rynku. Straty wyniosły kilkaset tysięcy złotych, a główną przyczyną było niedoprecyzowanie wymagań klienta i brak regularnych, jasnych spotkań koordynacyjnych.

2. Zmniejszenie efektywności pracy zespołu i organizacji

W środowisku zawodowym, gdzie komunikacja jest krwioobiegiem każdego projektu, bariery mają katastrofalne skutki:

• Spadek produktywności: Pracownicy, którzy nie wiedzą, co mają robić, lub źle rozumieją swoje zadania, marnują czas na poprawki, wyjaśnienia i domysły. Raport firmy Project Management Institute (PMI) wskazuje, że niemal 30% projektów kończy się niepowodzeniem z powodu słabej komunikacji, a kolejne 50% doświadcza znaczących opóźnień.
• Opóźnienia w projektach: Brak jasnej komunikacji między członkami zespołu, a także między zespołem a interesariuszami, jest jedną z głównych przyczyn niedotrzymywania terminów. Informacje o zmianach w harmonogramie lub budżecie nie docierają na czas, co prowadzi do kaskadowych opóźnień.
• Niska morale i rotacja pracowników: Pracownicy czujący, że ich głos nie jest słyszany, że są źle informowani lub że komunikacja w firmie jest niejasna, stają się zdemotywowani. Brak poczucia przynależności i zrozumienia prowadzi do niskiego morale, a w efekcie do zwiększonej rotacji, co generuje dodatkowe koszty rekrutacji i szkolenia. Badania Gallup pokazują, że firmy z wysokim poziomem zaangażowania pracowników (częściowo dzięki efektywnej komunikacji) mają o 21% wyższą rentowność.
• Utrata klientów i reputacji: Zła komunikacja z klientami – czy to w procesie sprzedaży, obsługi posprzedażowej, czy rozwiązywania problemów – prowadzi do ich niezadowolenia i ostatecznie utraty. Negatywne opinie rozchodzą się szybko, niszcząc reputację firmy. Przykładem jest linia lotnicza, która nie poinformowała pasażerów o opóźnieniu lotu, a jedynie podała ogólnikowy komunikat. Brak konkretnych informacji doprowadził do fali skarg i negatywnych komentarzy w mediach społecznościowych.
• Słabe innowacje: Kiedy bariery komunikacyjne blokują swobodny przepływ idei i feedbacku, firma traci zdolność do innowacji. Pracownicy boją się zgłaszać nowe pomysły, a kluczowe informacje z rynku nie docierają do osób odpowiedzialnych za rozwój produktu.

W skrajnych przypadkach, w sektorach takich jak medycyna czy lotnictwo, błędy komunikacyjne mogą mieć tragiczne konsekwencje, prowadząc do utraty zdrowia lub życia. Badania w szpitalach wykazały, że 70% poważnych błędów medycznych jest bezpośrednio związanych ze złą komunikacją między personelem medycznym.

Zrozumienie tych konsekwencji to klucz do uświadomienia sobie, jak ważne jest aktywne zarządzanie komunikacją i świadome dążenie do eliminowania barier na każdym poziomie.

Skuteczna nawigacja w labiryncie słów: Strategie i techniki pokonywania barier

Uświadomienie sobie istnienia barier komunikacyjnych to dopiero początek. Prawdziwa wartość tkwi w umiejętności ich świadomego przełamywania. Na szczęście istnieje wiele sprawdzonych strategii i technik, które, stosowane konsekwentnie, mogą znacząco poprawić jakość naszych interakcji.

1. Aktywne słuchanie – klucz do zrozumienia

To fundament efektywnej komunikacji. Aktywne słuchanie oznacza pełne zaangażowanie w proces odbioru wiadomości, nie tylko uszami, ale całym sobą. Chodzi o zrozumienie intencji, emocji i perspektywy rozmówcy, a nie tylko jego słów.

• Parafrazowanie: Powtórzenie swoimi słowami tego, co usłyszeliśmy, aby upewnić się, że dobrze zrozumieliśmy przekaz. Przykład: „Rozumiem, że sugerujesz, abyśmy najpierw skupili się na segmencie B, zanim przejdziemy do C. Czy dobrze to ujęłam/em?”
• Klaryfikacja i dopytywanie: Zadawanie otwartych pytań, aby uzyskać więcej szczegółów i wyjaśnić niejasności. „Czy mógłbyś rozwinąć, co dokładnie masz na myśli, mówiąc o 'optymalizacji procesów’?”, „Co konkretnie utrudnia Ci realizację tego zadania?”.
• Odzwierciedlanie emocji: Uznawanie i nazywanie uczuć rozmówcy. „Widzę, że ta sytuacja jest dla Ciebie frustrująca”, „Brzmisz na zaniepokojonego, czy coś się stało?”. Pomaga to budować empatię i zaufanie.
• Utrzymywanie kontaktu wzrokowego i odpowiednia mowa ciała: Sygnalizuje zaangażowanie i szacunek. Lekkie pochylenie się ku rozmówcy, otwarte gesty – wszystko to pokazuje, że jesteśmy obecni w rozmowie.
• Unikanie przery